Inkunabuły: czas pionierów (1473–1500)

Termin „inkunabuł" (łac. incunabulum — kołyska) odnosi się do druków powstałych do 31 grudnia 1500 roku. W Polsce ten pierwszy okres drukarstwa trwa od około 1473 roku, kiedy Kasper Straube uruchomił w Krakowie swój warsztat, do końca XV stulecia. Łączna liczba polskich inkunabułów znanych współcześnie badaczom szacowana jest na ponad 400 egzemplarzy różnych tytułów — choć sam termin „polskie inkunabuły" obejmuje zarówno druki wyprodukowane na ziemiach polskich, jak i dzieła dotyczące Polski wydawane za granicą.

Pierwsze krakowskie druki miały charakter użytkowy: były to kalendarze, dokumenty prawne, modlitewniki i krótkie traktaty medyczne. Brak tradycji czytelniczej poza środowiskami kościelnymi i akademickimi sprawiał, że popyt na książkę był ograniczony. Straube wydrukował łącznie kilkanaście tytułów, z których część zachowała się jedynie we fragmentach lub jest znana wyłącznie ze wzmianek archiwalnych.

Bartłomiej Grasser i drukarstwo gdańskie

Równolegle do Krakowa samodzielny ośrodek drukarski rozwijał się w Gdańsku. Bartłomiej Grasser — drukarz, o którym historia zachowała niewiele danych biograficznych — prowadził tu warsztat od około 1498 roku. Gdańskie druki tej epoki odznaczają się wyraźnymi wpływami flamandzkimi i niderlandzkimi zarówno w doborze kroju pisma, jak i w stylistyce drzeworytów ilustracyjnych. Były to przede wszystkim teksty o tematyce prawniczej i kupieckich (np. tablice przeliczeniowe walut).

Przełom XVI wieku: profesjonalizacja rzemiosła

Wiek XVI przyniósł zasadniczą zmianę w strukturze polskiego drukarstwa. Mistrzowie typografii z Niemiec, Włoch i Niderlandów — przyciągani stabilnością polityczną Jagiellonów i rosnącym popytem ze strony Akademii Krakowskiej — osiadali w Krakowie i innych miastach. Każdy z nich wnosił do lokalnej praktyki wydawniczej własne doświadczenia, kroje pisma i kontakty z zagranicznymi nakładcami.

Florian Ungler przybył do Krakowa prawdopodobnie z Wenecji lub Wiednia i od około 1510 roku prowadził oficynę, w której drukował zarówno dzieła po łacinie, jak i — co nowe — po polsku. Jego zasługą jest wydanie w 1521 roku Ortografii polskiej Stanisława Zaborowskiego — pierwszego systematycznego opisu polskiej ortografii. Ten druk symbolizuje moment, gdy język polski zaczął stawać się pełnoprawnym językiem kultury piśmienniczej, nie tylko ustnej.

Wydanie Ortografii polskiej przez Unglera w 1521 roku to symboliczny moment, w którym polszczyzna pisana weszła do oficjalnego obiegu wydawniczego.

Oficyny prowincjonalne: Gdańsk, Poznań, Wilno

Choć Kraków dominował ilościowo, w XVI wieku drukarstwo stopniowo rozszerzało się na inne ośrodki. W Poznaniu od lat trzydziestych XVI wieku działał warsztat związany z środowiskiem reformacyjnym — drukowano tu dzieła protestanckich teologów, których wydawanie w konserwatywnym Krakowie byłoby utrudnione przez kościelną cenzurę. W Wilnie od 1522 roku prowadził drukarnię Franciszek Skoryna — białoruski humanista, który jako jeden z pierwszych w Europie Środkowej drukował teksty cyrylicą w języku bliskim ruskiemu.

Gdańsk w XVI wieku rozwinął własny profil wydawniczy, skupiając się na produkcji map, atlasów nawigacyjnych i tekstów o tematyce morskiej. Miejscowe drukarnie utrzymywały intensywne kontakty z wydawcami w Antwerpii i Amsterdamie, co przekładało się zarówno na jakość graficzną druków, jak i na szybkość recepcji zachodnioeuropejskich nowości typograficznych.

Reformacja a boom wydawniczy

Przyjęcie przez część polskiej szlachty i mieszczaństwa wyznania luterańskiego i kalwińskiego miało bezpośredni wpływ na rynek wydawniczy. Drukowanie Biblii, katechizmów i śpiewników w językach narodowych stało się ekonomicznie opłacalne. Oficyny w Królewcu, Brzegu i Brześciu Litewskim wydawały polskie przekłady pism reformacyjnych, które trafiały do odbiorców w całej Rzeczypospolitej. Odpowiedzią katolicką był kontrreformacyjny program wydawniczy jezuitów, którzy od 1580 roku prowadzili własne drukarnie w Poznaniu, Krakowie i Wilnie.

Typ oficyny a profil produkcji

Nie wszystkie XVI-wieczne oficyny produkowały podobne wyroby. Historyczne badania bibliograficzne pozwalają wyróżnić kilka typów warsztatów:

  • Oficyny nakładowe — finansowane przez kupców-nakładców (jak Jan Haller), którzy ponosili koszty papieru i czcionek, a zyski czerpali ze sprzedaży gotowej książki.
  • Drukarnie akademickie — działające w powiązaniu z uczelniami i klasztorami, produkujące przede wszystkim skrypty, komentarze i teksty kanoniczne.
  • Drukarnie dworskie — pracujące na zamówienie magnaterii i dworu królewskiego, drukujące dokumenty urzędowe, genealogie i okolicznościowe panegiryki.
  • Oficyny ulotne — niewielkie warsztaty specjalizujące się w kalendarze, broadsides (jednoarkuszowych afiszach) i tzw. nowinach — prekursorach gazet.

Materiał i format: papier, format i oprawa

Papier używany w polskich oficynach XVI wieku był w przeważającej mierze importowany z Włoch lub Niemiec — krajowa produkcja papieru, choć istniała (papiernie w Pradze Polskiej i Miechowie), nie zaspokajała rosnących potrzeb. Format arkusza bezpośrednio określał wielkość książki: folio, quarto, octavo czy szesnastka wynikały z liczby złożeń arkusza i były powiązane z gatunkiem oraz prestiżem dzieła. Folio zarezerwowane było dla kronik, Biblii i wielkich komentarzy prawniczych; małe formaty — dla podręczników i modlitewników.

Oprawa stanowiła osobną gałąź rzemiosła — introligatorzy działali niezależnie od drukarzy i oprawiali zarówno druki, jak i rękopisy. W Krakowie XVI-wieczni introligatorzy stosowali zarówno oprawy skórzane tłoczone złotem (dla klientów zamożnych), jak i proste okładki ze skóry lub tektury pokrytej pergaminem (dla nakładów przeznaczonych na szeroki rynek).

Dziedzictwo pierwszych oficyn

Spuścizna XVI-wiecznego drukarstwa jest dostępna w Polsce przede wszystkim za pośrednictwem Polony — cyfrowej biblioteki Biblioteki Narodowej — gdzie zgromadzono skany kilkudziesięciu tysięcy starodruków. Szczególnie cenny zasób stanowi kolekcja Biblioteki Czartoryskich w Krakowie oraz zbiory Biblioteki Jagiellońskiej, w których zachowały się egzemplarze z dedykacjami, marginaliami i proweniencjami wskazującymi na konkretnych XVI-wiecznych czytelników.